Dung sai và kiểm soát chất lượng khi đặt gia công

Chi tiết đo ở xưởng thì đạt, về lắp vào máy lại lỏng hoặc không vừa. Nguyên nhân gần như luôn nằm ở dung sai: ghi thiếu, ghi sai chỗ, hoặc không thống nhất cách đo. Bài này giúp bạn ghi dung sai đúng chỗ quan trọng, thỏa thuận cách nghiệm thu với xưởng ở Bình Dương, và bắt lỗi trước khi nhận cả lô hàng.

Dung sai là gì và vì sao nó quyết định giá lẫn chất lượng

Dung sai là khoảng sai lệch cho phép so với kích thước danh nghĩa. Không có chi tiết nào gia công ra đúng tuyệt đối, nên bản vẽ phải nói rõ được phép lệch bao nhiêu. Dung sai càng chặt, máy càng phải chạy chậm và kiểm tra càng nhiều, nên giá tăng. Vấn đề là nhiều bản vẽ ghi dung sai chặt cho mọi kích thước, kể cả chỗ không cần, làm giá đội lên vô ích.

Phân biệt kích thước chức năng và kích thước tự do

Kích thước chức năng là chỗ lắp ghép, chịu lực, quyết định chi tiết hoạt động đúng hay không, ví dụ lỗ lắp bạc đạn, mặt bích lắp ghép. Những chỗ này cần dung sai chặt. Kích thước tự do là phần không ảnh hưởng lắp ghép, chỉ cần dung sai chung. Ghi đúng chỗ giúp bạn trả tiền cho độ chính xác ở nơi thực sự cần.

Ba yếu tố phải có trên bản vẽ để kiểm soát được

Dung sai chung: áp cho mọi kích thước không ghi riêng, thường tham chiếu một tiêu chuẩn quen thuộc như ISO 2768.
Dung sai riêng: ghi trực tiếp tại kích thước chức năng.
Yêu cầu bề mặt và hình học: độ nhám, độ phẳng, độ đồng trục ở nơi cần, vì hai chi tiết đúng kích thước vẫn có thể lắp không khớp nếu sai hình học.

Thỏa thuận cách nghiệm thu trước khi làm

Rất nhiều tranh cãi đến từ chuyện đo khác nhau. Trước khi xưởng chạy hàng, hãy thống nhất: đo bằng dụng cụ gì (thước cặp, panme, máy đo tọa độ CMM), đo ở nhiệt độ nào, lấy mẫu kiểm bao nhiêu phần trăm, và tiêu chí chấp nhận lô. Thỏa thuận này nên nằm trong đơn đặt hàng, không chỉ nói miệng.

Ví dụ thực tế

Một doanh nghiệp đặt trục dẫn hướng, bản vẽ chỉ ghi đường kính 20mm không kèm dung sai. Xưởng làm ra 20,05mm, đo bằng thước cặp thấy đạt. Nhưng trục phải lắp vào bạc trượt cần khe hở nhỏ, nên bị kẹt. Lỗi không thuộc về xưởng vì bản vẽ không nói. Sau đó họ sửa bản vẽ ghi rõ dung sai lắp ghép cho đường kính trục, thống nhất đo bằng panme, và lô sau đạt ngay. Bài học: thiếu một dòng dung sai đủ khiến cả lô thành phế.

Lỗi thường gặp và cách sửa

Không ghi dung sai: luôn có dung sai chung, cộng dung sai riêng ở kích thước chức năng.
Ghi dung sai chặt tràn lan: chỉ siết ở chỗ lắp ghép, phần còn lại để dung sai chung cho đỡ tốn tiền.
Không thống nhất dụng cụ đo: thước cặp và panme cho kết quả khác nhau; chốt trước bằng gì.
Bỏ qua dung sai hình học: đúng kích thước nhưng cong, lệch tâm vẫn lắp không được.
Nhận cả lô mà không kiểm mẫu: luôn nghiệm thu mẫu đầu trước khi xưởng chạy hết.

Các bước hành động

Đánh dấu trên bản vẽ đâu là kích thước chức năng.
Ghi dung sai chung và dung sai riêng cho từng chỗ đó.
Bổ sung yêu cầu độ nhám và dung sai hình học nếu cần lắp ghép chính xác.
Thống nhất dụng cụ đo và tỷ lệ lấy mẫu với xưởng, ghi vào đơn hàng.
Yêu cầu duyệt mẫu đầu tiên trước khi chạy cả lô.
Giữ lại phiếu đo để đối chiếu khi có tranh cãi.

Kết luận

Kiểm soát chất lượng bắt đầu từ bản vẽ chứ không phải từ khâu nghiệm thu. Ghi dung sai đúng chỗ và thống nhất cách đo trước khi làm sẽ chặn phần lớn hàng lỗi. Bước tiếp theo: rà lại bản vẽ hiện tại, đánh dấu kích thước chức năng và bổ sung dung sai còn thiếu.

Câu hỏi thường gặp

ISO 2768 là gì và có bắt buộc không?

Đó là tiêu chuẩn dung sai chung phổ biến, dùng để áp cho các kích thước không ghi dung sai riêng. Không bắt buộc, nhưng tham chiếu một tiêu chuẩn giúp bạn và xưởng hiểu giống nhau về mức sai lệch cho phép.

Vì sao dung sai chặt lại đắt hơn?

Vì máy phải chạy chậm hơn, cần thêm nguyên công tinh và kiểm tra nhiều hơn, đôi khi phải dùng máy hoặc dụng cụ đo chính xác hơn. Chỉ nên siết dung sai ở nơi thật sự cần.

Có cần máy đo CMM cho mọi đơn hàng không?

Không. Với chi tiết đơn giản, thước cặp và panme là đủ. CMM cần cho chi tiết phức tạp, dung sai hình học chặt hoặc khi phải có phiếu đo đầy đủ. Chốt yêu cầu này trước sẽ tránh phát sinh chi phí.

Nghiệm thu mẫu đầu quan trọng đến mức nào?

Rất quan trọng với đơn số lượng lớn. Duyệt một chi tiết mẫu trước giúp phát hiện sai sót khi mới mất một cái, thay vì phát hiện khi cả lô đã chạy xong.